فصل سیاست - دیپلماسی انرژی باید از سطح بیانیه‌ها فراتر برود و به قدرت اقتصادی تبدیل شود، تا دیپلماسی گاز در میدان تحریم، فرصتی برای افزایش تاب‌آوری اقتصادی شده و لانچرهایی برای دفاع از منافع ملی باشد.
خبرگزاری مهر، گروه سیاست؛ رامین عبدالله شاهی: سفر پزشکیان و هئیت همراه به روسیه و حضور در هشتمین اجلاس سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز (GECF)، فرصتی برای تبدیل ظرفیت‌های عظیم انرژی ایران به اهرمی برای مقابله با تحریم‌ها و افزایش تاب آوری، توسعه همکاری‌های بین‌المللی و تقویت قدرت اقتصادی کشور بود.
ظرفیت های جهانی گاز ایران در مسیر خنثی‌سازی فشارهای آمریکا و در میدان تقابل با یک‌جانبه‌گرایی واشنگتن، جبهه‌ای تازه در مقابله با تحریم‌ها می تواند بگشاید و وزنه و اهرم فشاری در معادلات جهانی برای کشورمان محسوب شود.
در واقع انرژی در جهان امروز، دیگر صرفاً کالایی برای تولید و مصرف نیست؛ بلکه یکی از مؤلفه‌های اصلی قدرت اقتصادی، امنیت ملی و مناسبات ژئوپلیتیک کشورها به شمار می‌رود. از همین رو، تحولات بازار جهانی انرژی و رقابت قدرت‌ها برای تسلط بر منابع، مسیرهای انتقال و سازوکارهای تجارت، اهمیت دیپلماسی انرژی را بیش از گذشته افزایش داده است.
در چنین شرایطی، سفر مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، به روسیه برای شرکت در اجلاس سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز را باید از منظری فراتر از یک دیدار دیپلماتیک بررسی کرد؛ سفری که می‌تواند فرصتی برای پیگیری منافع راهبردی ایران در بازار جهانی انرژی، توسعه همکاری با کشورهای تولیدکننده گاز و استفاده از ظرفیت‌های اقتصادی برای کاهش آثار تحریم‌ها باشد.
این اجلاس سه شنبه گذشته در مسکو برگزار شد و امنیت انرژی، ثبات بازارهای جهانی، توسعه همکاری‌های فنی و اقتصادی و مقابله با محدودیت‌های یک‌جانبه از جمله موضوعات مهم مطرح‌شده در آن بود. اهمیت این نشست برای ایران، از یک‌سو به جایگاه کشور در ذخایر و تولید گاز طبیعی و از سوی دیگر به ضرورت بهره‌برداری مؤثر از این ظرفیت‌ها در شرایط تحریم و محدودیت‌های تجاری بازمی‌گردد.
انرژی؛ ظرفیت راهبردی ایران برای مقابله با تحریم‌ها
جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان یکی از اعضای مؤسس مجمع کشورهای صادرکننده گاز و دارنده دومین ذخایر اثبات‌شده گاز طبیعی جهان، از ظرفیت قابل‌توجهی برای ایفای نقشی مؤثرتر در معادلات انرژی برخوردار است.
کشورهای عضو این مجمع بیش از 40 درصد تولید گاز جهان و در مجموع بیش از 70 درصد ذخایر اثبات‌شده گاز طبیعی جهان را در اختیار دارند. چنین ظرفیتی، مجمع را به بستری مهم برای گفت‌وگو درباره آینده بازار گاز، امنیت عرضه و تقاضا و توسعه همکاری‌های اقتصادی و فناورانه تبدیل کرده است.
این در حالی است که پزشکیان در جریان این اجلاس با اشاره به جایگاه ایران در بازار جهانی گاز اعلام کرد که ظرفیت تولید سالانه گاز طبیعی ایران به حدود 300 میلیارد مترمکعب رسیده و ایران جایگاه سومین تولیدکننده بزرگ گاز طبیعی جهان را حفظ کرده است. رئیس‌جمهور همچنین با اشاره به سهم حدود 70 درصدی گاز طبیعی در سبد انرژی کشور و پوشش شبکه سراسری گاز برای 95 درصد جمعیت ایران، بر آمادگی کشور برای ایفای نقشی فعال‌تر در تأمین امنیت انرژی جهان تأکید کرد.
این ارقام، در کنار برخورداری ایران از ذخایر عظیم گازی و موقعیت جغرافیایی ویژه، نشان‌دهنده ظرفیت قابل‌توجه کشور برای گسترش همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی است؛ اما مسئله اساسی آن است که چگونه می‌توان این توانمندی را به منافع اقتصادی پایدار تبدیل کرد، لذا از این منظر، دیپلماسی انرژی باید به ابزاری برای گشودن مسیرهای تازه همکاری، جذب سرمایه و فناوری، توسعه تجارت منطقه‌ای و افزایش قدرت اقتصادی ایران تبدیل شود؛ مسیری که در صورت پیگیری مؤثر، می‌تواند به کاهش آثار محدودیت‌های خارجی و تقویت توان کشور برای تأمین نیازهای داخلی و توسعه صادرات منجر شود.
از محاصره اقتصادی تا تاب‌آوری ملی؛ انرژی چگونه می‌تواند نقش‌آفرینی کند؟
یکی از مسائل اساسی اقتصاد ایران، افزایش توان کشور برای مقابله با فشارهای خارجی و کاهش آسیب‌پذیری در برابر تحریم‌هاست. محدودیت‌های تجاری و مالی، به‌ویژه هنگامی که با اختلال در مسیرهای انتقال انرژی و محدود شدن دسترسی به بازارها همراه شوند، می‌توانند هزینه مبادلات را افزایش دهند و بر تولید، سرمایه‌گذاری و رشد اقتصادی تأثیر بگذارند.
در چنین شرایطی، بهره‌گیری از ظرفیت‌های انرژی، به‌ویژه گاز طبیعی، می‌تواند بخشی از راهبرد ایران برای کاهش آثار این محدودیت‌ها باشد. گسترش صادرات، توسعه تجارت منطقه‌ای، ایجاد مسیرهای متنوع انتقال انرژی و تقویت همکاری‌های فنی و سرمایه‌گذاری با کشورهای دیگر، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به افزایش انعطاف‌پذیری اقتصاد کشور کمک کند.
بنابراین، استفاده از ظرفیت گاز برای مقابله با تحریم‌ها تنها به افزایش تولید یا اعلام آمادگی برای صادرات محدود نمی‌شود؛ بلکه به مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ در حوزه‌های زیرساختی، مالی، تجاری و صنعتی نیاز دارد. در واقع مدیریت مصرف داخلی، افزایش بهره‌وری، کاهش هدررفت گاز، توسعه میدان‌های تولیدی و تکمیل زیرساخت‌های انتقال، در کنار گسترش بازارهای صادراتی، می‌تواند زمینه استفاده مؤثرتر از این منبع را فراهم کند. همچنین توسعه صنایع پایین‌دستی و پتروشیمی، امکان ایجاد ارزش افزوده بیشتر و اشتغال پایدار را افزایش می‌دهد.
از سویی تاب‌آوری ملی نیز تنها به معنای تحمل فشارهای اقتصادی نیست؛ بلکه به معنای افزایش توان تولید، تنوع‌بخشی به بازارها، تقویت زیرساخت‌ها و کاهش وابستگی به مسیرهای محدود تجاری و مالی است. از این منظر، صنعت گاز می‌تواند در کنار سایر بخش‌های مولد اقتصاد، یکی از پایه‌های افزایش تاب‌آوری کشور باشد، موضوعی که به دلیل گستره جغرافیایی کشور و حضور در شانگهای، بریکس، کشورهای اکو و کشورهای مستقل مشترک المنافع، می تواند پنجره های بی بدیل فرصت را برای بخش انرژی و کل کشور باز کند.
دیپلماسی چندجانبه در برابر یک‌جانبه‌گرایی
می توان گفت یکی از محورهای مهم اجلاس مسکو، ضرورت تقویت همکاری‌های چندجانبه و مقابله با اقداماتی بود که تجارت و همکاری اقتصادی کشورها را تحت تأثیر تصمیم‌های یک‌جانبه قرار می‌دهد.
در مسکو، کشورهای عضو بر حقوق حاکمیتی خود بر منابع گاز طبیعی تأکید کردند و نسبت به آثار تحولات ژئوپلیتیک بر ثبات و امنیت بازار جهانی گاز ابراز نگرانی صورت گرفت. همچنین مخالفت با اعمال فراسرزمینی قوانین ملی و منطقه‌ای و اقدامات قهری یک‌جانبه‌ای که مجوز سازمان ملل را ندارند، در این بیانیه مورد تأکید قرار گرفت.
اهمیت این مواضع برای ایران، با توجه به تجربه تحریم‌های اقتصادی و محدودیت‌های اعمال‌شده بر تجارت انرژی، قابل‌توجه است. استفاده از ابزارهای مالی و تجاری برای اعمال فشار سیاسی بر کشورها می‌تواند علاوه بر اقتصاد کشور هدف، بر زنجیره تأمین، قیمت‌ها و امنیت انرژی در سطح بین‌المللی نیز اثر بگذارد.
با این حال، تقویت چندجانبه‌گرایی زمانی به نتیجه عملی می‌رسد که مواضع مشترک کشورها به سازوکارهای اجرایی تبدیل شود. توسعه همکاری‌های بانکی و مالی، تسهیل تجارت، گسترش زیرساخت‌های مشترک، تبادل فناوری و کاهش موانع سرمایه‌گذاری، از جمله زمینه‌هایی است که می‌تواند همکاری میان اعضای مجمع را از سطح گفت‌وگو فراتر ببرد.
در این چارچوب، استفاده از ارزهای ملی یا سازوکارهای مالی مورد توافق در مبادلات دوجانبه و چندجانبه می‌تواند به تنوع‌بخشی به روش‌های تسویه تجاری کمک کند. البته کارآمدی چنین سازوکارهایی به ثبات مقررات، امکان تبدیل ارزها، مدیریت ریسک‌های مالی و فراهم بودن زیرساخت‌های اجرایی وابسته است.
برای ایران، گسترش همکاری با کشورهای عضو مجمع، در کنار استفاده از ظرفیت سازمان همکاری شانگهای، بریکس و اتحادیه اقتصادی اوراسیا، می‌تواند به ایجاد پیوندهای تجاری متنوع‌تر و افزایش فرصت‌های همکاری اقتصادی منجر شود. هدف اصلی باید آن باشد که این ظرفیت‌ها به مسیرهایی عملی برای توسعه صادرات، جذب سرمایه و کاهش هزینه‌های مبادلات تبدیل شوند.
/
ایران و روسیه؛ ضرورت عبور از تفاهم‌های سیاسی به همکاری اقتصادی
روابط ایران و روسیه و ظرفیت‌های موجود برای توسعه همکاری‌های دوجانبه، از محورهای مهم سفر پزشکیان به مسکو بود. دیدار با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، و رایزنی درباره گسترش روابط سیاسی، اقتصادی و تجاری، فرصتی برای بررسی زمینه‌های همکاری دو کشور فراهم کرد.
ایران و روسیه به‌عنوان دو کشور برخوردار از منابع قابل‌توجه گاز طبیعی، در حوزه‌های مختلف صنعت انرژی ظرفیت همکاری دارند. سرمایه‌گذاری مشترک در بخش بالادستی و پایین‌دستی صنعت گاز، توسعه فناوری، تبادل دانش فنی، همکاری در فرآوری و انتقال انرژی و بررسی فرصت‌های تجارت منطقه‌ای، از جمله زمینه‌هایی است که می‌تواند در دستور کار دو کشور قرار گیرد.
با این حال، اهمیت همکاری تهران و مسکو تنها به نزدیکی دیدگاه‌های سیاسی یا برخورداری از منابع طبیعی محدود نمی‌شود. آنچه می‌تواند به این روابط عمق اقتصادی بیشتری ببخشد، تعریف پروژه‌های مشخص، تعیین سازوکارهای تأمین مالی، ایجاد چارچوب‌های اجرایی و فراهم کردن امکان مشارکت مؤثر بخش خصوصی است.
از سوی دیگر، همکاری‌های انرژی میان ایران و روسیه باید با در نظر گرفتن شرایط بازار جهانی، محدودیت‌های تجاری، هزینه‌های انتقال و ضرورت دستیابی به منافع متقابل دنبال شود. اشتراک منافع در حوزه گاز می‌تواند زمینه همکاری را فراهم کند، اما تحقق آن به برنامه‌ریزی دقیق و تعریف پروژه‌هایی بستگی دارد که از نظر اقتصادی و فنی توجیه‌پذیر باشند.
در همین چارچوب، دیدار پزشکیان با شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، امیر قطر، در حاشیه اجلاس نیز از منظر توسعه همکاری‌های منطقه‌ای در حوزه انرژی اهمیت داشت. ایران و قطر از منابع عظیم گازی برخوردارند و گفت‌وگو درباره توسعه روابط اقتصادی، تبادل تجربه و همکاری‌های فنی می‌تواند زمینه تعاملات سازنده‌تر را فراهم کند.
البته سیاست انرژی ایران نباید به یک یا دو شریک محدود شود. تنوع‌بخشی به شرکای تجاری و توسعه ارتباط با کشورهای منطقه و دیگر اعضای مجمع می‌تواند قدرت مانور اقتصادی کشور را افزایش دهد و فرصت‌های بیشتری برای سرمایه‌گذاری، تجارت و همکاری فناورانه ایجاد کند.
امنیت مسیرهای انتقال انرژی؛ منافع مشترک تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان
امنیت انرژی نیز یکی دیگر از محورهای مهم اجلاس مسکو بود. تحولات ژئوپلیتیک، تنش‌های منطقه‌ای و اختلال احتمالی در مسیرهای انتقال انرژی می‌تواند آثار گسترده‌ای بر بازارهای جهانی داشته باشد؛ آثاری که به کشورهای تولیدکننده محدود نمی‌شود و مصرف‌کنندگان، صنایع و اقتصادهای وابسته به انرژی را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. در جریان اجلاس هشتم، ایران با اشاره به پیامدهای اقدامات یک‌جانبه و تنش‌های منطقه‌ای بر تولید، انتقال و قیمت‌گذاری انرژی، بر ضرورت همکاری کشورهای عضو برای کاهش آسیب‌پذیری بازارها و تضمین امنیت عرضه و تقاضا تأکید کرد.
افزایش نااطمینانی در بازار انرژی می‌تواند هزینه حمل‌ونقل و تولید را بالا ببرد، فشار تورمی ایجاد کند و برنامه‌های توسعه‌ای کشورها را تحت تأثیر قرار دهد. از این رو، امنیت مسیرهای انتقال، حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی و حفظ جریان تجارت انرژی باید به‌عنوان منافعی مشترک مورد توجه قرار گیرد. بیانیه مسکو نیز بر اهمیت تنوع‌بخشی به مسیرهای تجارت گاز، توسعه زیرساخت‌های فرامرزی و تقویت زنجیره‌های تأمین تأکید دارد. چنین رویکردی می‌تواند خطر وابستگی بیش از اندازه به مسیرهای محدود را کاهش دهد و امکان مدیریت بهتر اختلال‌های احتمالی را فراهم سازد.
ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی خود در منطقه و نزدیکی به بازارهای مختلف، از ظرفیت بالقوه‌ای برای مشارکت در تجارت و انتقال انرژی برخوردار است. با این حال، تبدیل این موقعیت به مزیت اقتصادی پایدار، مستلزم توسعه زیرساخت‌ها، سرمایه‌گذاری در شبکه‌های انتقال، رفع موانع فنی و مالی و ایجاد چارچوب‌های قابل اتکای همکاری با کشورهای همسایه است.
بنابراین، دیپلماسی انرژی باید در کنار گفت‌وگوهای سیاسی، بر تعریف پروژه‌های زیرساختی و ایجاد پیوندهای عملی میان بازارهای منطقه‌ای متمرکز شود؛ زیرا تنها در این صورت است که موقعیت جغرافیایی ایران می‌تواند به افزایش نقش کشور در تجارت انرژی منجر شود.
/
//" alt="فصل سیاست" width="100%" />
دیپلماسی انرژی و ضرورت تبدیل توافق‌ها به دستاوردهای ملموس
سفر پزشکیان به روسیه و حضور در هشتمین اجلاس سران مجمع کشورهای صادرکننده گاز، فرصتی برای طرح ظرفیت‌های ایران و پیگیری همکاری‌های دوجانبه و چندجانبه در حوزه انرژی بود. با این حال، اهمیت نهایی چنین سفرهایی به میزان تحقق توافق‌ها و تبدیل آن‌ها به نتایج عملی بستگی دارد.
ایران برای بهره‌برداری مؤثر از ظرفیت‌های گازی خود، به راهبردی نیاز دارد که در آن دیپلماسی خارجی، اصلاحات داخلی، توسعه زیرساخت‌ها و جذب سرمایه‌گذاری به‌صورت هماهنگ دنبال شوند. توسعه بازارهای صادراتی، ایجاد سازوکارهای مالی متنوع، جذب فناوری، تکمیل پروژه‌های زیرساختی، افزایش بهره‌وری و تقویت صنایع پایین‌دستی، باید به‌عنوان اجزای مکمل یک سیاست جامع انرژی مورد توجه قرار گیرند.
در عین حال، گسترش همکاری‌های بین‌المللی زمانی می‌تواند به افزایش تاب‌آوری اقتصادی کشور کمک کند که منافع حاصل از آن در خدمت تقویت تولید ملی، توسعه اشتغال، تأمین پایدار انرژی و بهبود شرایط زندگی مردم قرار گیرد.
در نهایت می توان گفت، انرژی برای ایران صرفاً منبعی برای کسب درآمد نیست؛ بلکه می‌تواند ابزاری برای تقویت استقلال اقتصادی، گسترش روابط بین‌المللی و افزایش توان کشور در مواجهه با تحریم‌ها باشد. استفاده از این ظرفیت برای کاهش آثار محاصره اقتصادی، به معنای اتکا به یک ابزار منفرد نیست، بلکه نیازمند مجموعه‌ای از سیاست‌های هماهنگ در تولید، تجارت، زیرساخت و مدیریت اقتصادی است.
دیپلماسی انرژی زمانی به قدرت اقتصادی تبدیل می‌شود که از سطح مواضع و بیانیه‌ها فراتر برود و در قالب قراردادهای اجرایی، سرمایه‌گذاری مشترک، توسعه زیرساخت‌ها، افزایش تجارت و تقویت تولید ملی نمود پیدا کند.
این همان مسیری است که می‌تواند ظرفیت‌های عظیم گاز ایران را به پشتوانه‌ای برای افزایش تاب‌آوری اقتصادی و کاهش آسیب‌پذیری کشور در برابر فشارهای خارجی بخصوص امریکا تبدیل کند و سکوی پرواز کشور شود؛ اینگونه عملا سفر پزشکیان به مسکو و اجلاس هایی این چنین موجب می‌شود، تا ظرفیت و دیپلماسی گاز در میدان تحریم، فرصتی برای افزایش تاب‌آوری اقتصادی شده و لانچرهایی برای دفاع از منافع ملی کشور باشند.