سازمان همکاری شانگهای؛ مسیر شرق به سوی نظم چندقطبی

فصل سیاست - سازمان همکاری شانگهای به بستری برای همکاری‌های اقتصادی، ترانزیتی،انرژی، فناوری و ژئوپلیتیکی تبدیل شده است.

بین الملل
به گزارش گروه بین الملل خبرگزاری تسنیم ، متن یادداشت محمدمهدی ایرانفر- کارشناس ارشد مسائل بین الملل با عنوان «سازمان همکاری شانگهای؛ مسیر شرق به سوی نظم چندقطبی» به این شرح است:
تأکید دبیرکل سازمان همکاری شانگهای بر احترام به حاکمیت ملی ایران
پیشنهاد تاسیس صندوق مشترک شانگهای توسط ایران و قرقیزستان
سازمان همکاری شانگهای در یک نقطه عطف تاریخی قرار دارد
در آستانه بیست‌وپنجمین سال شکل‌گیری سازمان همکاری شانگهای (سهش) و همزمان با برگزاری بیست‌وششمین نشست شورای وزیران امور خارجه سازمان همکاری شانگهای در اول مردادماه به میزبانی قرقیزستان و حضور جناب آقای دکتر عراقچی وزیر محترم امور خارجه در این نشست، این سازمان بیش از هر زمان دیگری در کانون تحولات منطقه‌ای و جهانی قرار گرفته است.
سازمان همکاری شانگهای با حضور کشورهای چین، روسیه، هند، پاکستان، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ازبکستان، ایران و بلاروس، اکنون حدود 42 درصد جمعیت جهان و نزدیک به یک‌سوم اقتصاد جهانی را دربر می‌گیرد. این سازمان در سال‌های اخیر از یک چارچوب صرفاً امنیتی فراتر رفته و به بستری برای همکاری‌های اقتصادی، ترانزیتی، انرژی، فناوری و ژئوپلیتیکی تبدیل شده است.
همزمان با حرکت نظام بین‌الملل به سمت چندقطبی شدن، سازمان همکاری شانگهای با تقویت همکاری‌های منطقه‌ای و کاهش وابستگی به ساختارهای غرب‌محور، در پی ایفای نقشی پررنگ‌تر در معادلات جهانی است و از نگاه بسیاری از تحلیلگران، به یکی از مهم‌ترین نمادهای ظهور نظم نوین چندقطبی و افزایش نقش قدرت‌های غیرغربی در قرن بیست‌ویکم تبدیل شده است.
این سازمان در طول 25 سال گذشته مسیر پر فراز و نشیب اما موفقی در عرصه همکاری­های منطقه­ای و بین­المللی داشته است. این نوشتار به بررسی دستاوردهای 25 ساله سهش، ارزیابی چالش­ها و چشم اندازهای آینده این سازمان در شرایط نوظهور بین ­المللی می ­پردازد.
دستاوردهای سازمان همکاری شانگهای
1. تقویت همکاری‌های امنیتی
مهم‌ترین دستاورد سازمان، ایجاد سازوکاری مؤثر برای مقابله با تروریسم، افراط‌گرایی و جرایم فراملی است. «ساختار منطقه‌ای ضدتروریسم (RATS) » به عنوان زیرمجموعه سهش با اجرای صدها عملیات مشترک، همکاری امنیتی اعضا را از سطح گفت‌وگو به مرحله اقدام عملی ارتقا داده است. رزمایش‌های مشترک نیز هماهنگی نظامی و امنیتی میان اعضا را افزایش داده و ظرفیت مقابله با تهدیدات مشترک را تقویت کرده‌اند.
2. گسترش همکاری‌های اقتصادی، تجاری و انرژی
سازمان همکاری شانگهای به تدریج به یک بلوک اقتصادی نوظهور تبدیل شده است. تولید ناخالص داخلی اعضا به حدود 29 تریلیون دلار رسیده و روند رو به رشد تجارت میان اعضا، به‌ویژه چین با آسیای مرکزی و روسیه، نشان‌دهنده تعمیق همکاری‌های اقتصادی است. ابتکار «یک کمربند ـ یک راه» نیز با توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل و سرمایه‌گذاری، بعد ژئواکونومیکی سازمان را تقویت کرده است.
در حوزه انرژی، اعضای سازمان حدود یک‌چهارم ذخایر نفت و بیش از نیمی از ذخایر گاز جهان را در اختیار دارند. همچنین توسعه کریدورهای ترانزیتی، به‌ویژه کریدور شمال ـ جنوب، ظرفیت کاهش هزینه و زمان تجارت میان آسیا و اروپا را فراهم کرده و جایگاه ژئوپلیتیکی ایران را به‌عنوان حلقه اتصال منطقه‌ای ارتقا داده است.
3. افزایش نقش ژئوپلیتیکی
حضور همزمان قدرت‌های بزرگی مانند چین، روسیه، هند و ایران، سهش را به یکی از مهم‌ترین بلوک‌های قدرت در جهان غیرغربی تبدیل کرده است. تحولات سال‌های اخیر سبب افزایش همکاری اعضا در حوزه انرژی، تجارت و استفاده از ارزهای ملی شده و روند کاهش وابستگی به ساختارهای مالی غرب را تقویت کرده است. در نتیجه، این سازمان به یکی از بازیگران اثرگذار در روند شکل‌گیری نظم چندقطبی جهانی تبدیل شده است.
چالش‌های پیش‌رو
با وجود پیشرفت‌های قابل توجه، سازمان همکاری شانگهای همچنان با چالش‌هایی روبرو است. تفاوت در اولویت‌های سیاسی، امنیتی و اقتصادی اعضا، روند تصمیم‌گیری و اجرای پروژه‌های مشترک را دشوار می‌کند. همچنین، نبود بازار مشترک، نظام مالی یکپارچه و سازوکارهای اجرایی مؤثر سبب شده بخشی از توافقات در سازمان در حد اسناد و بیانیه باقی بمانند. موفقیت آینده سهش تا حد زیادی به توانایی آن در کاهش این شکاف‌ها، تقویت هماهنگی نهادی و تبدیل توافقات به پروژه‌های عملیاتی وابسته است.
فرصت‌های آینده
مهم‌ترین فرصت پیش روی سازمان همکاری شانگهای، توسعه همکاری‌های فناورانه و شکل‌دهی به یک اکوسیستم مشترک در حوزه اقتصاد دیجیتال است. هم‌افزایی ظرفیت‌های اعضا در حوزه‌هایی مانند هوش مصنوعی، کلان‌داده، امنیت سایبری، زیرساخت‌های دیجیتال و نوآوری می‌تواند جایگاه سازمان را از یک چارچوب سنتی به یکی از بازیگران اثرگذار فناوری در جهان ارتقا دهد. همکاری در انتقال فناوری، سرمایه‌گذاری مشترک، توسعه پلتفرم‌های دیجیتال و تقویت پژوهش‌های مشترک نیز به افزایش استقلال فناوری و رقابت‌پذیری اعضا کمک خواهد کرد.
در حوزه مالی، گسترش استفاده از ارزهای ملی، ابزارهای پرداخت منطقه‌ای و فناوری‌های مالی نوین می‌تواند وابستگی به ساختارهای مالی سنتی را کاهش دهد. همچنین ظرفیت بالای اعضا در حوزه انرژی، همراه با سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر، زمینه تقویت امنیت انرژی و گذار تدریجی به الگوهای پایدار را فراهم می‌کند. افزون بر این، توسعه کریدورهای ترانزیتی و زیرساخت‌های حمل‌ونقل، انرژی و داده، جایگاه سهش را در بازآرایی تجارت جهانی ارتقا می‌دهد. تحقق این ظرفیت‌ها می‌تواند سازمان همکاری شانگهای را به یکی از مهم‌ترین قطب‌های اقتصادی، فناورانه و ژئوپلیتیکی در نظم چندقطبی آینده تبدیل کند.
ایران؛ حلقه اتصال ژئوپلیتیکی سازمان
نقش جمهوری اسلامی ایران در سازمان همکاری شانگهای فراتر از یک عضو عادی است و بیش از هر چیز در توانایی آن برای اتصال شبکه‌های اقتصادی، انرژی و ترانزیتی اعضا معنا پیدا می‌کند. موقعیت جغرافیایی ایران، این کشور را به پل ارتباطی میان آسیای مرکزی، قفقاز، خلیج فارس، شبه‌قاره هند و آب‌های آزاد تبدیل کرده است؛ مزیتی که در شرایط تلاش اعضای سهش برای تنوع‌بخشی به مسیرهای تجاری و کاهش وابستگی به مسیرهای سنتی، اهمیت دوچندان یافته است.
کریدور بین‌المللی شمال ـ جنوب مهم‌ترین نمونه این ظرفیت است. این مسیر با اتصال هند به ایران، قفقاز، روسیه و اروپای شمالی، زمان و هزینه حمل‌ونقل را به شکل قابل توجهی کاهش داده و می‌تواند به یکی از شریان‌های اصلی تجارت درون سازمان تبدیل شود. همچنین قرار گرفتن ایران در مسیر پیوند کریدور شمال ـ جنوب با ابتکار «یک کمربند ـ یک راه» چین، ظرفیت ایجاد یک شبکه ترانزیتی گسترده در سراسر اوراسیا را افزایش می‌دهد.
در حوزه انرژی نیز ایران با برخورداری از یکی از بزرگ‌ترین ذخایر نفت و گاز جهان، می‌تواند نقش مهمی در تنوع‌بخشی به امنیت انرژی اعضای سازمان ایفا کند. این ظرفیت، در کنار امکان توسعه خطوط انتقال انرژی، سوآپ نفت و گاز و همکاری در حوزه برق و انرژی‌های نو، جایگاه ایران را به یکی از بازیگران کلیدی همکاری‌های انرژی در سهش تبدیل می‌کند.
علاوه بر این، تجربه ایران در مقابله با تروریسم، جرایم سازمان‌یافته و قاچاق مواد مخدر، ظرفیت ارزشمندی برای تقویت همکاری‌های امنیتی سازمان به شمار می‌رود. در مجموع، اهمیت ایران برای سازمان همکاری شانگهای صرفاً در ظرفیت‌های اقتصادی یا امنیتی آن خلاصه نمی‌شود، بلکه در توانایی این کشور برای ایجاد پیوستگی میان کریدورهای تجاری، بازارهای منطقه‌ای، شبکه‌های انرژی و ساختارهای امنیتی نهفته است؛ نقشی که می‌تواند در آینده، انسجام و کارآمدی عملیاتی سازمان را به شکل قابل توجهی افزایش دهد.
انتهای پیام/