فصل سیاست - پیام رهبر انقلاب به نخبگان نقشه راه حمایت از علوم پایه، پژوهش‌های مرزشکن وحمایت از نخبگان را به خوبی روشن کرد.
سیاسی
به گزارش خبرنگار گروه دانشگاه خبرگزاری تسنیم ، رهبر معظم انقلاب اسلامی هفته‌ی گذشته در پیامی به نخبگان و مدال‌آوران در عرصه‌های مختلف با تأکید بر مسئولیت اجتماعی و ملی نخبگان در تبدیل استعداد و دانش به اقتدار علمی و پیشرفت کشور، در تعریف ارائه شده خود، نخبگی را صرفاً برخورداری از هوش و استعداد فردی نداستند و آن را موهبتی الهی بیان کردند که شکر عملی آن در خدمت به جامعه، حل مسائل کشور، مرزشکنی علمی و تقویت استقلال و اقتدار ایران معنا پیدا می‌کند.
رهبر انقلاب در پیام خود با اشاره به موضوع مرجعیت علمی کشور در جهان، شتاب‌بخشی به حرکت علمی، تقویت علوم پایه، توسعه خلاقیت و نوآوری و پیوند دانشگاه با صنعت و نیازهای واقعی جامعه را ضرورتی راهبردی برای دستیابی ایران به مرجعیت علمی و فناوری در جهان برشمردند.
در گفت‌وگو با محمود بهمن‌آبادی، عضو هیئت علمی دانشکده فیزیک دانشگاه صنعتی شریف با تخصص اختر فیزیک و از اساتید مطرح این دانشگاه و فیزیک کشور، پیام رهبر انقلاب به نخبگان بررسی کردیم.
مشروح این گفت وگو را در ادامه مشاهده می‌کنید:
تسنیم: با توجه به پیام رهبر انقلاب خطاب به نخبگان، از نظر شما مهمترین بخش این پیام چه بود و چه پیام‌هایی برای دانشجویان، اساتید، نخبگان و کارگزاران علمی کشور دارد؟
بهمن‌آبادی: پیام رهبر انقلاب بسیار عمیق و سازنده بود و می‌تواند برای آینده کشور دورنمایی را ترسیم کند. ایشان در واقع مسیری را مشخص کردند که می‌تواند نقشه راه محققان و کسانی که در حوزه‌های حاکمیتی فعالیت می‌کنند، باشد. از این رو، باید توجه ویژه‌ای به این موضوعات داشته باشیم.
رهبر شهید ما بارها این مسائل را مطرح می‌کردند، اما این بار در قالب بیانیه‌ای کاملاً مفصل، همه آن مطالب بار دیگر و با شفافیت بیشتری برای اعضای حاکمیت بیان شد. این نکات بسیار عمیق و مهم بود.
برخی دوستان این بیانیه را به بندهای مختلف تقسیم‌بندی کنند، اما من تصور می‌کنم اگر جزئیات آن را بررسی کنیم، به چند محور اصلی می‌رسیم. غیر از مواردی که رهبر انقلاب در مقدمه پیام خود مطرح کردند و به تقدیر از موفقیت‌های علمی و ورزشی نخبگان و تأثیر آنان در پیشرفت علمی و حل مسائل کشور می‌پردازند، در این پیام تأکید مؤکدی بر چند موضوع دارند.
نکته اول و مهمترین نکته توجه به علوم پایه است اینکه علوم پایه زیربنای پیشرفت هستند. فیزیک، شیمی، علوم زیستی و ریاضیات، پایه‌های سایر علوم و فناوری‌ها به شمار می‌روند. تأکید ایشان بر ضرورت داشتن برنامه‌ای جدی، عملی و دقیق برای رشد این رشته‌ها، بسیار اهمیت دارد.
توجه به علوم پایه مهمترین نکته رهبر انقلاب در پیام به نخبگان بود
نکته دوم، هدف‌گذاری برای پژوهش در مرزهای دانش است. ما نباید صرفاً دنباله‌رو دیگران باشیم و به تولیدات علمی آن‌ها بسنده کنیم. ایشان می‌گویند باید به سراغ مرزهای دانش برویم، یعنی حقایق ناشناخته را کشف کنیم، مرزشکنی علمی داشته باشیم و برای حل مسائل حل‌نشده تلاش مستمر انجام دهیم.
به‌ویژه در حوزه ریاضیات که ایشان آن را در اولویت بسیار مهمی قرار می‌دهند. همه می‌دانیم که ریاضیات در کنار فیزیک، مادر بسیاری از علوم است و تأثیر بسزایی در تمام حوزه‌های علمی داشته است. بنابراین، منظور صرفاً پژوهش‌هایی نیست که کاربرد فوری و محدود دارند؛ بلکه باید به دنبال عبور از مرزهای دانش باشیم.
نکته سوم، حمایت از خلاقیت و جسارت علمی است. جسارت علمی یکی از ویژگی‌هایی است که بسیاری از نوابغ با تکیه بر آن گام برداشته و به دستاوردهای بزرگ رسیدند. بنابراین، باید به تخیلات علمی میدان داد. باید امکان آزمایش راه‌های تازه را فراهم کنیم، اعتماد به نفس پژوهشگران را تقویت کنیم و مشوق‌هایی برای نوآوری‌ها در نظر بگیریم. این عوامل بسیار تأثیرگذار هستند. به بیان دیگر، باید به خلاقیت و جسارت علمی میدان و از آن حمایت کرد.
نکته چهارم، فراهم کردن زیرساخت‌های لازم برای پژوهش‌های مستقل است. باید زیرساخت‌هایی ایجاد کنیم که واقعاً بتوانند در انجام پژوهش‌های مستقل اثرگذار باشند. رفع گلوگاه‌های موجود در حوزه فناوری و تقویت توان داخلی بسیار مهم است. در کنار این موارد، باید به نقش‌آفرینی در سطح جهانی نیز توجه داشته باشیم. این تأکید مؤکدی بود که حضرت آقا در بیانیه داشتند.
تاکید بر برقراری پیوند میان دانش بنیادی و حل مسائل کشور در پیام رهبر انقلاب
نکته پنجم، برقراری پیوند میان دانش بنیادی و حل مسائل کشور است. این موضوع نیز از مواردی بود که حضرت آقا به آن اشاره کردند. باید ارتباط دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی با صنعت و شرکت‌های دانش‌بنیان تقویت شود. ایشان به موضوعاتی مانند آب، خاک، غذا، انرژی و هوش مصنوعی اشاره می‌کنند که همگی از مسائل مهم کشور هستند.
نکته ششم، مشارکت نخبگان در سیاست‌گذاری‌های علمی است. این موضوع نیز از مواردی است که ایشان به‌طور مستقیم به آن اشاره کرده‌اند.
نکته هفتم، مرجعیت علمی است. این موضوع به یک افق بلندمدت نیاز دارد.اینکه ایران به یکی از کانون‌های جهانی علم تبدیل شود. رهبر شهید بارها اشاره می‌کردند که باید کاری کنیم دیگران برای یادگیری زبان فارسی تلاش کنند. این نکته‌ای که در بیانیه جدید نیز دیده می‌شود و به‌ویژه در حوزه علوم پایه، به‌عنوان هدفی برای آینده مطرح شده است. باید به این دورنما و چشم‌انداز توجه کنیم.
پیام اصلی ایشان ضرورت شکل‌گیری یک خیزش علمی عمیق و پرشتاب در کشور است. برای رسیدن به این هدف، طبیعی است که باید به علوم پایه، حمایت از خلاقیت و توسعه زیرساخت‌های پژوهشی توجه بیشتری داشته باشیم.
تسنیم: به نظر شما علوم‌پایه در این مسیر چه جایگاهی دارد و کجای این مسیر قرار گرفته است؟
بهمن‌آبادی: نباید علوم پایه را صرفاً با کاربردهای فوری آن سنجید. من به‌عنوان کسی که در حوزه فیزیک دستی داشته‌ام، می‌دانم که وزارتخانه‌ها و مجموعه‌هایی که متولی دانشگاه‌ها هستند، نباید صرفاً از افرادی که در این حوزه‌ها فعالیت می‌کنند، برای ارتقا درخواست مقاله و مواردی از این دست داشته باشند. موضوع بسیار وسیع‌تر از این حرف‌هاست.
باید بدانیم که علوم پایه، زیربنای واقعی پیشرفت هستند. باید پژوهش‌ها را به‌گونه‌ای حمایت کنیم که اگر امروز محصول اقتصادی مشخصی ندارند، به این معنا نباشد که آن‌ها را بی‌فایده بدانیم و رها کنیم. پرسش‌های بنیادی مهمی که وجود دارند را دنبال کنیم.
بسیاری از فناوری‌های تحول‌آفرین حاصل پژوهش‌های بنیادی است
بسیاری از فناوری‌های تحول‌آفرین نیز حاصل همین پژوهش‌هایی بودند که در آزمایشگاه‌های فیزیک‌دانان، شیمی‌دانان، زیست‌شناسان و دیگر پژوهشگران انجام شدند. این پژوهش‌ها بنیاد بسیاری از فناوری‌ها بوده‌اند و بعداً به فناوری‌های کاربردی تبدیل شده‌اند. بنابراین، نباید انتظار داشته باشیم که همه پژوهش‌ها بلافاصله به نتیجه برسند.مثال‌های زیادی در فیزیک وجود دارد که در ادامه به برخی از آن‌ها اشاره خواهم کرد.
نکته دوم، ضرورت حمایت پایدار و نه مقطعی از پژوهش‌هاست. پژوهش‌های عمیق با بودجه‌های نامطمئن و تصمیم‌های کوتاه‌مدت شکل نمی‌گیرند. این حوزه‌ها اساساً از جنس فعالیت‌هایی نیستند که بتوان خیلی سریع از آن‌ها پاسخ گرفت.
باید گروه‌های پژوهشی از این اطمینان برخوردار باشند که تجهیزات، مواد مصرفی و امکانات مورد نیازشان فراهم است همچنین جذب دانشجو، پژوهشگر و پژوهشگر پسادکتری باید امکان‌پذیر باشد تا این افراد بتوانند در کنار یکدیگر فعالیت کنند و به خیال‌پردازی‌هایی بپردازند.
پژوهش مرزشکن و جسورانه است و به جسارت نیاز دارد
این خیال‌پردازی‌ها ممکن است در ابتدا کودکانه به نظر برسند، اما باید امکان پرداختن به آن‌ها فراهم باشد. مقصد مشخص است و باید برای رسیدن به آن راه‌حل پیدا کنیم.
نکته سوم، ضرورت فراهم کردن امکان خطرپذیری علمی است. با توجه به نکاتی که رهبر انقلاب درباره مرزشکنی علمی مطرح کردند، باید امکان خطرپذیری در پژوهش نیز وجود داشته باشد. نمی‌توان از پژوهشگر انتظار داشت مسئله‌ای حل‌نشده را دنبال کند، اما در عین حال ارزیابی او را صرفاً به تعداد مقالات یا نتایج زودهنگام وابسته کرد.
پژوهش مرزشکن و جسورانه است و به جسارت نیاز دارد. برای مثال، جایزه نوبل فیزیک امسال را در نظر بگیرید. افرادی به دلیل داشتن یک ایده جسورانه و تلاش برای مشاهده کهکشان‌های دوردست و بررسی اتفاقاتی که در آن مناطق رخ می‌دهد، به دستاوردهایی رسیدند. این افراد برای پاسخ به این پرسش ایده خلاقانه، جسورانه و البته پر هزینه‌ای را مطرح و معتقد بودند برای این کار (مشاهده کهکشان‌های دوردست) باید در قطب جنوب و در میان یخ‌های شفافی که در آنجا وجود دارد، حفاری‌های بزرگی در عمق حدود دو کیلومتری صورت گیرد. آن هم نه در یک حفره کوچک، بلکه در محدوده‌ای با ابعاد یک کیلومتر در یک کیلومتر و یک کیلومتر. یعنی در حجمی حدود یک کیلومتر مکعب از یخ‌ها حفاری می‌کنند و آشکارسازهایی را در آنجا قرار می‌دهند تا بتوانند ذراتی را که ممکن است در طول یک سال فقط تعداد محدودی از آن‌ها مشاهده شود، شناسایی کنند.
این پروژه هزینه بسیار بالایی داشت و فوق‌العاده جسورانه بود، اما در نهایت به نتایجی منجر شد و پدیده‌هایی مشاهده شدند. این دستاورد نیز با جایزه نوبل همراه شد. این یعنی مرزشکنی و جسارت علمی. بنابراین، این‌ها واقعاً موضوعاتی هستند که باید امکان وقوع آن‌ها فراهم شود.
تاکید و توجه به استقلال علمی کشور و نکاتی درباره ارتباط علمی
نکته بعدی، استقلال علمی است. رهبر انقلاب به‌نوعی به این موضوع نیز اشاره داشتند. پژوهش و فعالیت در حوزه علوم پایه باید حتماً با تعامل جهانی همراه باشد و این دو موضوع هیچ منافاتی با یکدیگر ندارند. نباید مردم تصور کنند که استقلال علمی یعنی در کشور خودمان بنشینیم و هیچ ارتباطی با دیگران نداشته باشیم. چنین برداشتی بسیار نادرست است. استقلال علمی معنای دیگری دارد.
خوداتکایی علمی یعنی بتوانیم پرسش‌ها را خودمان مطرح کنیم، پژوهش را طراحی کنیم و در آن مشارکت مؤثر داشته باشیم. بسیاری از همکارانی که در ایران فعالیت می‌کنند، برای ناسا پروپوزال می‌نویسند و آن‌ها نیز به این افراد انگیزه می‌دهند تا در این پروژه‌ها مشارکت کنند. زیرا برخی تجهیزات مورد نیاز در آنجا وجود دارد و در اینجا در دسترس نیست.
همین پروپوزال‌ها و ایده‌ها، بخشی از استقلال علمی هستند. حرف من این است که استقلال علمی را این‌گونه تعریف نکنیم که همه‌چیز صرفاً باید در داخل کشور انجام شود. ما می‌توانیم ایده‌ها را ثبت و ارائه کنیم و دیگران نیز در اجرای آن‌ها مشارکت داشته باشند؛ در حالی که بنیان‌گذار و منشأ آن فعالیت‌ها خود ما باشیم.
نباید این نکته پیام رهبر انقلاب را اشتباه برداشت کنیم و به شکل دیگری توصیف کنیم. مسئله، بی‌نیازی از ارتباط با جهان نیست. بلکه مسئله، دسترسی به منابع و امکان همکاری‌های بین‌المللی است. این موارد برای پژوهشگران اهمیت زیادی دارند.
نکته بعدی، حفظ نخبگان است. حفظ نخبگان که آقا در پیام خود نیز به آن اشاره داشتند، مستلزم فراهم کردن امکانات مؤثر است.تقدیر از نخبگان ارزشمند است. برای مثال، بسیاری از دانش‌آموزان المپیادی که آقا در ابتدای صحبت‌هایشان به آن‌ها اشاره کردند، از جمله مدال‌آوران المپیاد اخترفیزیک، فیزیک و ریاضی، مورد تقدیر قرار می‌گیرند. من خودم تقریباً بیش از 30 سال است که با بچه‌های المپیاد فیزیک در ارتباط هستم، با آن‌ها کار کردم، سرپرستی‌شان را بر عهده داشته‌ام و موارد دیگری از این دست را تجربه کردم. البته تقدیر از این افراد ارزشمند است، اما به‌هیچ‌وجه کافی نیست.
نخبه باید احساس کند که در کشورش امکان انجام کار جدی وجود دارد
یک پژوهشگر و نخبه باید احساس کند که در کشورش امکان انجام کار جدی وجود دارد، مسیر شغلی روشنی پیش روی اوست، ارزیابی منصفانه‌ای از فعالیت‌هایش صورت می‌گیرد و فرصت رشد در اختیار دارد. به نظر من، بهترین مشوق برای ماندگاری و حفظ این افراد، فراهم کردن امکان یک زندگی علمی ثمربخش است.
بسیاری از این افراد صرفاً به دلیل مسائل معیشتی و مواردی از این دست از کشور خارج نمی‌شوند، آن‌ها به علم علاقه دارند. اگر زمینه فعالیت علمی برایشان فراهم شود، می‌توانند در کشور بمانند. برای مثال، باید امکاناتی در کشور فراهم شود و رفت‌وآمد این افراد برای حضور در کنفرانس‌های مختلف و آزمایشگاه‌های جهانی، گذراندن دوره‌های آموزشی و بازگشت به کشور تسهیل شود. اگر این امکانات فراهم شود، هم به رشد این افراد کمک می‌کند و هم باعث می‌شود تجربیاتی که کسب کردند، در ارائه ایده‌های جدید به کار گرفته شود. بنابراین، حفظ نخبگان نیز موضوع بسیار مهمی است.
البته موضوعات دیگری هم وجود دارد که حضرت آقا به آن‌ها اشاره کردند و شاید بیشتر در حوزه فناوری و رشته‌های مهندسی مطرح باشند. اینکه باید با صنعت ارتباط داشته باشیم، کاملاً درست است. با این حال، پژوهش‌های بنیادی باید مأموریت و حمایت مستقل خود را داشته باشند تا بتوانند به این دستاوردها منجر شوند.
تأکید بر تبدیل علوم پایه به یک برنامه قابل ارزیابی است
نکته آخری که می‌خواستم در این حوزه مطرح کنم، تأکید بر تبدیل علوم پایه به یک برنامه قابل ارزیابی است. این جهت‌گیری باید به برنامه‌ای درست و دارای شاخص تبدیل شود. باید با کمک افرادی که خودشان در این حوزه‌ها فعال هستند، برنامه‌ای مشخص تدوین کنیم که زمان‌بندی و شاخص‌های روشنی داشته باشد.
در برخی از این موارد، در بعضی مجموعه‌ها، زمان‌بندی مشخصی وجود ندارد. همان‌طور که عرض کردم، در بسیاری از موارد نمی‌توانیم، بگوییم تا چه زمانی و به چه میزان باید از یک فعالیت حمایت کنیم. وقتی ایده‌ای وجود دارد و تعدادی از افراد متخصص در آن حوزه دور هم جمع می‌شوند و درباره آن ایده فکر و ارزیابی می‌کنند، باید به آن‌ها توجه کرد و امکان فعالیت داد.
گاهی نمونه‌های متعددی وجود دارد که سال‌ها و حتی ده‌ها سال روی آن‌ها کار شده و در نهایت به نتیجه رسیده‌اند و تحولی اساسی ایجاد کردند.
تسنیم: از نظر شما مهمترین ظرفیتی که این پیام ایجاد کرد چیست؟
بهمن‌آبادی: باید بگویم مهمترین ظرفیت بیانیه‌ی حضرت آقا این است که علوم‌پایه را به‌عنوان زیربنای پیشرفت به رسمیت شناخته است. این همان مطلبی است که ایشان به‌شدت بر آن تأکید داشتند؛ اینکه باید بدانیم علوم پایه زیربنای پیشرفت هستند و نسبت به آن بی‌توجه نباشیم. سال‌ها به این حوزه بی‌توجهی شده است و اکنون باید جایگاه آن را به رسمیت بشناسیم.
مسئله اصلی این است که این نگاه چگونه باید به سیاست اجرایی تبدیل شود. حاکمیت چه کاری باید انجام دهد تا نگاهش به علوم پایه تغییر کند و این تغییر به شکلی عملی درآید؟ باید شرایطی ایجاد شود که افرادی که در این حوزه فعالیت کرده‌اند، تغییر رویکرد را به‌طور کامل احساس کنند و متوجه شوند که علوم پایه در جایگاه اصلی خود قرار گرفته است.
این رویکرد طبیعتاً می‌تواند به جذب افراد برجسته‌ای منجر شود که اکنون در خارج از کشور حضور دارند و علاقه‌مندند در داخل کشور فعالیت کنند.
اگر به دنبال مرزشکنی علمی هستیم، باید بودجه پایدار، زیرساخت مناسب و فرصت پژوهشی بلندمدت داشته باشیم تا بتوانیم پژوهش‌های پرریسک انجام دهیم. این پژوهش‌های پرریسک هستند که می‌توانند ما را به مرزهای دانش برسانند. بنابراین، باید ارزش علوم پایه را با این معیارها بسنجیم و صرفاً به محصول فوری و نتایج کوتاه‌مدت نگاه نکنیم.
نمونه‌هایی از تبدیل تخیل علمی به پژوهش‌های بنیادی و دستاوردهای علمی در فیزیک
اگر بخواهید، می‌توانم چند نمونه جهانی هم در این زمینه عرض کنم که چگونه تخیل علمی و پژوهش‌های بنیادی در نهایت به دستاوردهای بزرگ منجر شدند. برای مثال، می‌توانم به انیشتین اشاره کنم. انیشتین در دوران نوجوانی دنبال این بود اگر بتواند همراه با پرتو نور حرکت کند، چه چیزی خواهد دید. این پرسشی است که اگر کسی آن را بشنود، ممکن است بگوید پرسشی کودکانه است اما همین پرسش، همراه با آزمایش‌های ذهنی دیگری که او برای خودش طراحی کرد، زمینه‌ساز تحولی بزرگ و باعث شد در اوایل قرن بیستم، نهضت علمی خاصی با تشدید این نقش شکل گیرد.
البته این تحولات صرفاً بر اساس یک تصور اولیه نبود، بلکه همراه با تحلیل دقیق فیزیکی و ریاضی انجام شد. اما نکته اصلی این است که آغاز این تحول علمی، پرسشی ساده و به‌ظاهر کودکانه بود که در تخیلات یک نوجوان شکل گرفت که اگر بتوانم همراه با یک پرتو نور حرکت کنم، چه اتفاقی می‌افتد؟
یا نمونه دیگری را در نظر بگیرید: تصور برخورد دو سیاه‌چاله با یکدیگر و شنیدن صدای این برخورد. در واقع، برخورد دو سیاه‌چاله امواج گرانشی تولید می‌کند. این تصور که بتوانیم اثر برخورد دو سیاه‌چاله را در فاصله‌ای کیهانی، مثلاً چند میلیون سال نوری دورتر، با اندازه‌گیری تغییری فوق‌العاده کوچک در دستگاهی روی زمین ثبت کنیم، زمانی صرفاً بخشی از تخیلات علمی بود.
اما این پیش‌بینی که بر مبنای "نظریه نسبیت عام" مطرح شده بود، با دهه‌ها توسعه فناوری و تلاش‌های مختلف، از جمله فعالیت‌هایی که در آزمایشگاه لایگو (LIGO) انجام شد، سرانجام به نتیجه رسید. در نهایت، در سال 2015 توانستیم امواج گرانشی ناشی از برخورد دو سیاه‌چاله را مشاهده کنیم. این پدیده در آزمایشگاه ثبت شد و به یکی از موضوعات بسیار پرسر‌وصدا در علم تبدیل شد.
تحلیل بابک نگاهداری از پیام‌های رهبر معظم انقلاب خطاب به نخبگان
نمونه دیگر، موشک‌ها و فناوری سفرهای فضایی است. داستان ژول ورن را همه می‌شناسند. او تصوراتی درباره سفر فضایی داشت و داستان‌هایی در این زمینه نوشت. افراد مختلفی، به‌ویژه دانشمندان روس، این ایده را دنبال کردند و رؤیای سفر به فضا را به یک طرح علمی تبدیل کردند. البته این کار با استفاده از ریاضیات و حل مسائل مربوط به حرکت موشک انجام شد.
بنابراین، خیال‌پردازی می‌تواند مقصد را مشخص کند اما علم است که راه واقعی رسیدن به آن مقصد را نشان می‌دهد. نمونه‌های بسیار زیادی از این دست وجود دارد که می‌توان از آن‌ها درس گرفت و برای تقویت تخیل علمی و پژوهش‌های بنیادی از آن‌ها ایده گرفت.
تخیلات علمی المپیادی‌ها و نخبگان باید جدی گرفته شود
ما واقعاً می‌توانیم از این نمونه‌ها ایده بگیریم. خیال‌پردازی‌هایی که المپیادی‌های خودمان و افراد مستعد دیگری که تعدادشان هم کم نیست، مطرح می‌کنند، باید مورد حمایت قرار بگیرند. بنیاد ملی نخبگان، بنیاد علم و فناوری و مجموعه‌های مشابه، خوشبختانه حمایت‌هایی انجام می‌دهند، اما به نظر من باید این حمایت‌ها کمی حرفه‌ای‌تر و دقیق‌تر شوند. باید محدودیت‌های زمانی و مواردی از این دست برداشته شوند. این حمایت‌ها باید بر اساس سیاست اعتماد به افراد شکل بگیرند.
در سراسر جهان، شما معمولاً فقط آن دسته از فعالیت‌هایی را می‌بینید که به نتیجه رسیدند. کارهایی که به نتیجه نمی‌رسند، شاید اصلاً منتشر نشوند. اما تصور من این است که از هر صد کاری که انجام می‌شود، شاید فقط 10 درصد به نتیجه برسند و 90 درصد دیگر به نتیجه مشخصی نرسند و بایگانی شوند. با این حال، از نظر من، همان 90 درصد نیز علم هستند. چرا؟ چون نشان می‌دهند یک روش به نتیجه نرسیده است و در نتیجه، دیگران باید روش‌های دیگری را انتخاب کنند. همین آگاهی نیز ارزشمند است و نباید آن را بی‌ثمر تصور کرد.
ممکن است یک فیزیک‌دان، ریاضی‌دان یا پژوهشگر ایده‌ای داشته باشد که در ابتدا به بن‌بست بخورد و بعد متوجه شود مسیری که انتخاب کرده، درست نبوده است. در این صورت، مسیر خود را تغییر می‌دهد تا سرانجام روزنه و پنجره‌ای را پیدا کند که او را به فضای بیرون و مرزهای جدید دانش برساند.به نظر من، چنین نگاهی به موضوعات و نکاتی که آقا در حوزه پژوهش مطرح کردند، می‌تواند واقعاً تأثیرگذار باشد و ان‌شاءالله آثار آن را در آینده نزدیک در کشور مشاهده کنیم.
تسنیم: از وقتی که در اختیار ما قرار دادیم، سپاسگزارم.
بهمن‌آبادی: امیدوارم این پیام سرلوحه کار مسئولین قرار گیرد و بتوانیم اثر آن را در مسائل و رویکردهای جاری علمی کشور ببینیم.
انتهای پیام/