فصل سیاست - با رشد 46 درصدی ترانزیت ریلی، قزاقستان برای توسعه تجارت خود روی بنادر استراتژیک ایران سرمایهگذاری میکند.
بین الملل
به گزارش گروه بینالملل خبرگزاری تسنیم ، برای کشوری مانند قزاقستان که به عنوان یکی از بزرگترین کشورهای محصور در خشکی جهان شناخته میشود و هیچگونه دسترسی مستقیمی به آبهای آزاد و اقیانوسهای جهان ندارد، بهرهمندی از مسیرهای ترانزیتی ایمن و کارآمد به سمت بنادر جنوبی از اهمیت استراتژیک و حیاتی برخوردار است.
در میان گزینههای موجود، قلمرو سرزمینی ایران به عنوان امنترین، کوتاهترین و اقتصادیترین پل ارتباطی میان آسیای مرکزی و آبهای گرم خلیج فارس و اقیانوس هند همواره جایگاه ویژهای در دکترین ترانزیتی آستانه داشته است.
این تعاملات راهبردی طی سالهای اخیر وارد فاز تازهای شده و قزاقستان دیگر تنها به استفاده از مسیرهای ترانزیتی ایران بسنده نکرده، بلکه در پی ایجاد زیرساختهای اختصاصی و حضور پایدار بندری در این کشور است.
مسیرهای سنتی و راهآهن قزاقستان - ترکمنستان - ایران؛ شریان حیاتی جنوب
همکاریهای ترانزیتی و لجستیکی میان آستانه و تهران فرآیندی تدریجی اما پیوسته داشته است. نقطه عطف این همگرایی در دسامبر سال 2014 میلادی با افتتاح رسمی راهگذر ریلی قزاقستان - ترکمنستان - ایران رقم خورد؛ خط آهنی بینالمللی که توانست شبکه حملونقل ریلی قزاقستان را به خطوط ریلی ایران متصل کرده و یک مسیر مطمئن خشکی برای دسترسی به بنادر خلیج فارس بگشاید.
این کریدور استراتژیک به سرعت توانست به یکی از ارکان اصلی توسعه تجارت خارجی قزاقستان در محور جنوب تبدیل شود.
آمارها گواه رشد پرشتاب مبادلات از این مسیر است. بر اساس دادههای رسمی، حجم ترانزیت کالا در کریدور بینالمللی حملونقل «شمال - جنوب» تنها در پایان سال 2025 میلادی با افزایشی 12 درصدی به رقم قابلتوجه 3.5 میلیون تن رسید.
در همین مدت، مناسبات ریلی مستقیم میان قزاقستان و ایران نیز جهشی 69 درصدی را تجربه کرد. روند صعودی حجم بار عبوری در سال 2026 میلادی نیز با قدرت تداوم یافت؛ بهگونهای که در پنجماهه نخست این سال، حجم حملونقل ریلی میان قزاقستان و ترکمنستان از مرز یک میلیون تن فراتر رفت و رشد 46 درصدی را به ثبت رساند.
فراتر از این، کریدور چین - قزاقستان - ترکمنستان - ایران نیز کارکردی فراملی پیدا کرده و ابعاد ترانزیتی این زنجیره را به شکلی چشمگیر گسترش داده است.
گام بلند آستانه؛ احداث ترمینال اختصاصی در بندر شهید رجایی
فراتر از استفاده از ظرفیتهای موجود، مقامات قزاقستان اکنون گام به عرصه جدیدی گذاشتهاند که حاکی از عزم جدی این کشور برای تثبیت حضور بلندمدت در شریانهای دریایی ایران است.
در خردادماه سال 1405 (ژوئن 2026)، توافقنامهای راهبردی میان دو کشور به امضا رسید که بر اساس آن، قزاقستان مجاز خواهد شد نسبت به احداث یک پایانه اختصاصی ترانزیتی و لجستیکی در بندر استراتژیک شهید رجایی در مجاورت بندرعباس اقدام کند.
این پروژه کلان، نقطهعطفی در دیپلماسی اقتصادی آستانه به شمار میرود و به این کشور اجازه میدهد تا پایگاهی دائمی و مطمئن در سواحل خلیج فارس به دست آورد.
بر اساس جزئیات توافقسنجیشده، این پروژه بر اساس مدل مشهور BOT (ساخت، بهرهبرداری و واگذاری) اجرایی میشود. زمینی به مساحت 15 هکتار در بندر شهید رجایی برای این منظور اختصاص یافته و قرارداد منعقدشده دارای دورهای 27 ساله است که شامل دو سال عملیات ساختوساز و 25 سال بهرهبرداری مستقیم توسط شرکتهای قزاقستانی خواهد بود.
آغاز فعالیتهای تجاری و عملیاتی این ترمینال از سال سوم پیشبینی شده است. این اقدام اگرچه به معنای تملک حاکمیتی بر یک بندر نیست، اما به آستانه امکان میدهد فرآیند انبارداری، پردازش، فرآوری و توزیع محمولههای ترانزیتی خود را با سرعتی بیشتر و هزینهای بهینهتر به سمت بازارهای خاورمیانه، جنوب و جنوبشرق آسیا و همچنین شرق آفریقا هدایت کند.
ترکیب مسیرهای خشکی و دریایی؛ بهرهگیری از ظرفیتهای دریای خزر
علاوه بر کریدور زمینی عبور کرده از خاک ترکمنستان، قزاقستان نگاه ویژهای نیز به پتانسیلهای ترانزیتی دریای خزر دارد.
استفاده از بنادر راهبردی «آکتائو» و «کوریک» در سمت قزاقستان و پیوند دادن آنها با بنادر شمالی ایران در خزر نظیر «امیرآباد» و «انزلی»، به عنوان یک راهکار مکمل و باارزش در دستور کار قرار دارد.
این مسیر چندوجهی، بهویژه برای ترانزیت محصولات کشاورزی، غلات و مواد غذایی تولیدی قزاقستان از اهمیت فوقالعادهای برخوردار است. انتقال محمولهها از طریق آبهای خزر به شمال ایران و سپس استمرار حرکت به سمت بنادر جنوبی مانند بندرعباس، یک زنجیره تامین پایدار را شکل میدهد که تجارت آستانه را با کشورهای حاشیه اقیانوس هند به بهترین نحو ممکن پیوند میزند.
چابهار؛ افقی نوین برای دسترسی قزاقستان به اقیانوس هند
در کنار بندر شهید رجایی، بندر اقیانوسی «چابهار» نیز به عنوان یکی دیگر از گزینههای جذاب راهبردی برای اقتصاد قزاقستان مطرح است. هرچند مشارکت آستانه در توسعه این بندر استراتژیک در مقایسه با پروژه بندرعباس هنوز در مراحل مطالعاتی و مقدماتی قرار دارد، اما چشمانداز آن بسیار روشن ارزیابی میشود.
چابهار به دلیل موقعیت جغرافیایی منحصربهفرد خود در کرانه دریای عمان و بیرون از محدوده تنگه استراتژیک هرمز، دسترسی مستقیم، امن و بدون واسطه به آبهای اقیانوس هند را امکانپذیر میسازد.
تکمیل عملیات روسازی و اتصال خط آهن استراتژیک چابهار - زاهدان که تا اواسط تابستان سال 2026 به مرحله نهایی رسید، پازل ترانزیتی این منطقه را کاملتر کرد.
با اتصال کامل چابهار به شبکه سراسری راهآهن ایران، کشورهای محصور در خشکی آسیای مرکزی از جمله قزاقستان خواهند توانست محمولههای تجاری خود را با سرعتی بالاتر و هزینهای اقتصادیتر به بازارهای کلیدی هند و شبهقاره ارسال کنند.
در واقع، بنادر شهید رجایی و چابهار به عنوان دو بازوی مکمل یکدیگر عمل خواهند کرد؛ اولی دروازه ورود به خلیج فارس و دومی راهبردیترین پل اتصال به اقیانوس هند خواهد بود.
جهش مبادلات تجاری و ضرورت توسعه ظرفیتهای ترانزیتی
تمامی این تحولات زیرساختی در بستر رو به رشد روابط تجاری دوجانبه معنا پیدا میکند. بر اساس آمارهای رسمی، حجم مبادلات بازرگانی میان قزاقستان و ایران در پایان سال 2025 میلادی با افزایشی معادل 26.4 درصد به رقم 430.2 میلیون دلار رسید؛ هرچند این رقم هنوز با هدفگذاری کلان سه میلیارد دلاری تعیینشده از سوی مقامات دو کشور فاصله دارد. دستیابی به این حجم عظیم از تجارت، نیازمند توسعه همزمان زیرساختهای ریلی، گمرکی و لجستیکی است.
یکی از چالشهای اصلی در این مسیر، ارتقای ظرفیت عبور بار در شاخه شرقی کریدور شمال - جنوب است. بر اساس اسناد همکاری راهبردی، طرفین متعهد شدهاند ظرفیت ترانزیتی این مسیر ریلی را تا سال 2027 به 15 میلیون تن و تا سال 2030 میلادی به آستانه 20 میلیون تن در سال برسانند. تحقق چنین هدفی مستلزم سرمایهگذاریهای مستمر، اصلاح تعرفههای ترجیحی و کاهش زمان تشریفات مرزی خواهد بود.
نتیجهگیری
در مجموع، ایران برای قزاقستان فراتر از یک مسیر عبوری و ترانزیتی صرف عمل میکند؛ ایران به بستر اصلی تحقق دکترین استراتژیک آستانه برای دسترسی پایدار به بازارهای جهانی تبدیل شده است.
ایجاد پایگاه اختصاصی در بندر شهید رجایی، تقویت کریدور ریلی عبوری از ترکمنستان، استفاده از ظرفیتهای ترانزیتی دریای خزر و ابراز تمایل برای حضور در طرحهای توسعهای چابهار، همگی گویای آن است که قزاقستان با هومندی در حال تنوعبخشی به مسیرهای تجاری خود است. این تعاملات همزمان با تأمین منافع اقتصادی دو کشور، نقش و وزن ژئوپلیتیک ایران را به عنوان قلب تپنده ترانزیت در اوراسیا بیش از پیش تقویت میکند.
انتهای پیام/