حاکمیت داده‌محور مقدمه ضروری اتقان آرا و تقویت انسجام رویه‌ای است

فصل سیاست - رئیس پژوهشگاه قوه قضاییه با تأکید بر اینکه استقرار حاکمیت داده‌محور در دستگاه عدالت، شرط لازم برای ارتقای اتقان آرا و تقویت انسجام رویه‌ای است، بر ضرورت توسعه سامانه‌های هوشمند تحلیل داده و تسهیل دسترسی عمومی و انتشار هدفمند داده‌های قضایی تاکید کرد.

به گزارش فصل سیاست، سیدعلی کاظمی، رئیس پژوهشگاه قوه قضاییه در نشست تخصصی «حاکمیت داده‌محور در حوزه آرا و رویه مراجع قضایی و شبه قضایی» با تبیین جایگاه حاکمیت داده‌محور در نظام قضایی تصریح کرد داده‌های حاصل از آرا، رویه‌ها، فرایند‌های رسیدگی و تصمیمات مراجع قضایی و شبه قضایی، امروز به یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های راهبردی برای اصلاح حکمرانی قضایی تبدیل شده‌اند. به گفته وی، اگر این داده‌ها به‌درستی گردآوری، استانداردسازی و تحلیل شوند، می‌توانند مبنای شناخت دقیق‌تر مسائل، کشف گره‌های رویه‌ای، شناسایی تعارضات احتمالی و طراحی مداخلات مؤثر برای بهبود فرایند دادرسی قرار گیرند.
رئیس پژوهشگاه قوه قضاییه در ادامه، اتقان آرا را یکی از مهم‌ترین ثمرات استقرار نظام داده‌محور در دستگاه قضایی برشمرد و با اشاره به ظرفیت‌های هوش مصنوعی در این حوزه اظهار داشت: بهره‌گیری از این فناوری می‌تواند به شناسایی آرای مشابه، استخراج الگو‌های استدلالی، رصد ناهماهنگی‌های احتمالی و تحلیل کلان روند‌های قضایی کمک کند.
استفاده مؤثر از هوش مصنوعی، مستلزم برخورداری از داده‌های دقیق، معتبر، ساخت‌یافته و روزآمد است
کاظمی تصریح کرد: این فناوری باید در نقش ابزار پشتیبان برای ارتقای کیفیت تصمیم‌گیری قضایی، تقویت قدرت تحلیل و افزایش دقت در استنباط‌های حقوقی به‌کار گرفته شود. وی افزود: هرگونه استفاده مؤثر از هوش مصنوعی در این حوزه، مستلزم برخورداری از داده‌های دقیق، معتبر، ساخت‌یافته و روزآمد است و از همین منظر، حاکمیت داده‌محور و اتقان آرا، رابطه‌ای مستقیم و غیرقابل تفکیک با یکدیگر دارند.
سامانه ملی رای، یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های دانشی قوه قضاییه
وی در بخش دیگری از سخنان خود، سامانه ملی رای را یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های دانشی قوه قضاییه توصیف کرد و با اشاره به استقبال گسترده کاربران از این سامانه گفت: سامانه ملی رای اکنون از پربازدیدترین سامانه‌ها در قوه قضاییه است و همین امر نشان می‌دهد جامعه حقوقی، قضات، وکلا، پژوهشگران و دانشجویان، نیاز جدی و مستمری به دسترسی منظم، سریع و قابل اعتماد به آرای قضایی دارند.
سامانه ملی رای باید به یک بستر هوشمند تحلیل و پردازش دانش قضایی ارتقا یابد
رئیس پژوهشگاه قوه قضاییه با بیان اینکه سامانه ملی رای باید از یک سامانه اطلاع رسانی به یک بستر نرم افزاری هوشمند تحلیل و پردازش دانش قضایی ارتقا یابد، بر لزوم تقویت قابلیت‌های جست‌وجوی معنایی، تحلیل مضمون، طبقه‌بندی دقیق موضوعی، پیوند هوشمند میان آرا و مستندات قانونی و امکان رصد روند‌های قضایی در موضوعات مختلف تأکید کرد. به گفته وی، ارتقای سامانه ملی رای می‌تواند آن را به مرجع مؤثر برای فهم، پایش و تحلیل رویه قضایی در سطوح مختلف تبدیل کند.
کاظمی همچنین تحلیل موضوعی آرا را از ارکان اساسی حاکمیت داده‌محور دانست و خاطرنشان کرد در شرایط کنونی، دیگر صرف دسترسی موردی به آرا پاسخ‌گوی نیاز‌های دستگاه عدالت و جامعه حقوقی نیست، بلکه باید امکان تحلیل نظام‌مند آرا در حوزه‌های تخصصی، از جمله موضوعات فقهی، بین‌المللی و سایر عرصه‌های پیچیده و نوپدید حقوقی فراهم شود.
وی گفت: این نوع تحلیل می‌تواند الگو‌های استدلالی موجود را آشکار کند، خلأ‌های تقنینی و رویه‌ای را نشان دهد و زمینه را برای ارتقای هماهنگی در مراجع قضایی و شبه قضایی فراهم سازد.
انسجام میان داده‌ها و تصمیمات مراجع قضایی و شبه قضایی از الزامات حکمرانی قضایی
رئیس پژوهشگاه قوه قضاییه، انسجام میان داده‌ها و تصمیمات مراجع قضایی و شبه قضایی را از الزامات حکمرانی قضایی یکپارچه برشمرد و گفت: نگاه جزیره‌ای به آرا و تصمیمات، لوایح و نظرات کارشناسی مانع شکل‌گیری تصویر جامع از وضعیت رویه‌ها می‌شود. از نظر وی، زمانی می‌توان به یک نظام تصمیم‌سازی منسجم دست یافت که داده‌های مراجع قضایی و شبه قضایی بتوانند در یک مجموعه، قابل تحلیل، قابل مقایسه و قابل بهره‌برداری مشترک باشند.
وی انتشار داده‌های قضایی را نیز یکی از مؤلفه‌های مهم حاکمیت داده‌محور دانست و تأکید کرد: این موضوع باید با رعایت دقیق ضوابط قانونی، ملاحظات محرمانگی، حریم خصوصی و الزامات گمنام سازی دنبال شود.
رئیس پژوهشگاه قوه قضاییه اضافه کرد: انتشار هدفمند و ضابطه‌مند داده‌های قضایی، از یک‌سو شفافیت نهادی و پاسخ‌گویی حرفه‌ای را تقویت می‌کند و از سوی دیگر، پیش‌بینی‌پذیری حقوقی و مشارکت پذیری را برای شهروندان، فعالان اقتصادی، وکلا و سایر ذی‌نفعان افزایش می‌دهد.
ضرورت تشکیل شبکه دانشی منسجم میان مراجع قضایی برای ارتقای کیفیت آرا
کاظمی همچنین به ضرورت تسهیل دسترسی به سامانه ملی رای اشاره کرد و طراحی نرم افزار کاربردی (اپلیکیشن) برای این سامانه را گامی مؤثر در جهت توسعه دسترسی عمومی و تخصصی دانست.
وی اظهار داشت: در زیست‌بوم عدالت هوشمند، دسترسی آسان، سریع و هدفمند به آرا، بخشی از عدالت داده‌محور محسوب می‌شود. از این منظر، طراحی ابزار‌های کاربرپسند، امکان جست‌و‌جو بر اساس موضوع، مرجع، تاریخ، نوع دعوا، مبنای قانونی و مشابهت مفهومی و نیز ارائه خدمات تحلیلی مکمل، می‌تواند کارآمدی سامانه ملی رای را به‌طور محسوسی افزایش دهد.
وی تحقق این اهداف را منوط به فراهم شدن چند پیش‌شرط اساسی نظیر استانداردسازی داده‌های قضایی، ارتقای کیفیت ثبت و طبقه‌بندی اطلاعات، همکاری منسجم میان بخش‌های حقوقی، پژوهشی، آماری و فناوری اطلاعات و تربیت نیروی انسانی متخصص دانست.
کاظمی در پایان تأکید کرد: افق مطلوب در این مسیر، شکل‌گیری نظامی هوشمند و متکی بر شواهد است که در آن سامانه ملی رای به مرجع اصلی تحلیل رویه‌ها بدل شود، داده‌های قضایی در خدمت تصمیم‌سازی کلان قرار گیرند و مراجع قضایی و شبه قضایی بتوانند در یک شبکه دانشی منسجم، از ظرفیت‌های متقابل یکدیگر برای ارتقای کیفیت آرای قضایی بهره‌مند شوند.
این نشست با حضور رئیس پژوهشگاه قوه قضاییه، نماینده مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوه قضاییه، رئیس پژوهشکده راهبردی، مدیر فناوری و اطلاعات پژوهشگاه و مدیر حوزه مطالعات رویه قضایی و جمعی دیگر از متخصصان در محل پژوهشگاه برگزار شد.